Eşimin Yanına Atanmak İstiyorum, Eş Durumu Tayini Şartları Nelerdir?

Eş durumu tayini şartları, memurun eşinin kim olduğuna ve nerede çalıştığına göre belirlenir: eşi kamu personeli olan, eşi özel sektörde sigortalı çalışan ve eşi milletvekili, belediye başkanı, muhtar ya da noter olan memurlar için ayrı kurallar vardır. Mevzuatın kullandığı terim “eş durumu” değil, aile birliği mazeretidir ve bu mazeretin genel çerçevesi 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 72. maddesi ile Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik’in 14. maddesinde çizilmiştir.

Memurların çoğu, eşinin yanına atanmayı bir hak olarak mı yoksa idarenin lütfu olarak mı isteyeceğini, eşinin statüsünün sonucu değiştirip değiştirmediğini ve kadro bulunmazsa ne olacağını bilmeden başvurur. Genel yönetmeliğin sistemi, kanundaki koruma ile yönetmelikteki takdir arasındaki farkı, kadro yokluğunda kanunun öngördüğü izin yolunu ve başvurunun nasıl yapılacağını madde madde ele alıyoruz.

Bir Bakışta: Eş Durumu Tayini Şartları

• Dayanak iki katmanlıdır. Kanun düzeyinde 657 sayılı Kanun m.72/2, yönetmelik düzeyinde 83/6525 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlüğe konulan genel yönetmeliğin 14. maddesi uygulanır; kurumların kendi yönetmelikleri bu çerçeveye aykırı olamaz.
• Eşin statüsü sonucu belirler. Eş kamu personeliyse eşlerin kurumlarına ve hizmet ihtiyacına göre yer seçilir; eş özel sektördeyse genel kural olarak talep edilen yerde son iki yıl içinde 360 gün prim ödenmiş olması ve eşin halen çalışması aranır; Sağlık Bakanlığı, Emniyet ve Diyanet bu süreyi kendi yönetmeliklerinde farklı düzenlemiştir.
• Evlilik süresi şartı genel yönetmelikte yoktur. Başvuruya yalnızca evlilik durumunu kanıtlayan belge eklenir.
• Zorunlu hizmet süresinin dolması beklenmez. Aile birliği mazereti belgelenirse zorunlu çalışma süresi tamamlanmadan da atama yapılabilir; ancak mazeret sona erince eksik süre tamamlanır.
• Mazeret her yıl ocak ayında yeniden belgelenir. Belgelendirilmeyen ya da gerçek dışı olduğu anlaşılan mazerete dayalı atama geri alınabilir.
• Kadro yoksa kanun izin yolunu açar. Eşin atandığı yerde teşkilat ya da uygun boş kadro yoksa memura, eşinin görev süresiyle sınırlı ve memuriyet boyunca dört yılı geçmemek üzere izin verilebilir.

Eş Durumu Tayini Şartları Nelerdir

Eş durumu tayini şartları, genel yönetmeliğin 14. maddesinin birinci fıkrasında beş bent hâlinde sayılmıştır. Bu bentlerin her biri eşin farklı bir durumunu karşılar ve memurun nereye atanabileceğini ayrı bir ölçüte bağlar. Başvurudan önce yapılacak ilk iş, kendi durumunun hangi bende girdiğini belirlemektir; çünkü atanılacak yer de istenecek belge de bende göre değişir.

Birinci bent, kamu personeli olan eşin kurum içinde yer değiştirme imkânı bulunmadığı ya da eşin mevzuat gereği zorunlu yer değiştirmeye tabi bir görevde olduğu durumu düzenler; bu hâlde memur, eşin bulunduğu yere atanır. İkinci bent eşlerin aynı kurumda, üçüncü bent farklı kurumlarda çalıştığı hâli düzenler. Dördüncü bent kamu personeli olmayan eşi, beşinci bent ise milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noter olan eşi kapsar.

Bu beş bentte ortak olan tek unsur, evlilik bağının varlığıdır. Yönetmelik, başvuruya evlilik durumunu kanıtlayan belgenin eklenmesini ister; nişanlılık, dini nikâh ya da birlikte yaşama aile birliği mazereti doğurmaz. Genel yönetmelikte asgari bir evlilik süresi öngörülmemiştir. Evliliğin başvurudan kısa süre önce yapılmış olması, tek başına talebin reddi için gerekçe oluşturmaz; kurum yönetmeliklerinde ayrı bir süre şartı bulunup bulunmadığı ise ilgili yönetmelikten kontrol edilmelidir.

Eşin durumu	Memurun atanabileceği yer	Dayanak
Kamu personeli, kurum içi yer değiştirme imkânı yok ya da zorunlu yer değiştirmeye tabi	Eşin bulunduğu yer	Yön. m.14/1-a
Eşler aynı kurumda	Kurumun daha fazla hizmet ihtiyacı duyduğu yer	Yön. m.14/1-b
Eşler farklı kurumlarda	Kurumlar arası koordinasyonla her iki kurumun öncelikli ihtiyacının bulunduğu yer	Yön. m.14/1-c
Kamu personeli değil, talep edilen yerde sigortalı çalışıyor	Eşin bulunduğu yer (son iki yılda 360 gün prim ve halen çalışma şartıyla)	Yön. m.14/1-d
Milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noter	Eşin bulunduğu yer	Yön. m.14/1-e

Eş Durumu Tayini Hangi Kanuna Dayanır

Eş durumu tayini, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 72. maddesinin ikinci fıkrasına dayanır. Fıkra, yeniden ya da yer değiştirme suretiyle yapılacak atamalarda aile birimini muhafaza etmek amacıyla kurumlar arasında koordinasyon sağlanarak memur olan diğer eşin, isteği hâlinde, atamaya tabi tutulan memurun atandığı yere atanmasını öngörür. Atamanın Kanunun 74. ve 76. maddelerindeki esaslar çerçevesinde yapılacağı da aynı cümlede belirtilmiştir.

Bu hüküm 9 Nisan 1990 tarihli 418 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile düzenlenmiş, Anayasa Mahkemesi’nin 5 Şubat 1992 tarihli ve E.1990/22, K.1992/6 sayılı kararıyla iptal edilmiş, 18 Mayıs 1994 tarihli 527 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yeniden düzenlenmiştir. Bugün yürürlükte olan metin bu son düzenlemedir. Anayasa’nın 41. maddesi de ailenin Türk toplumunun temeli olduğunu ve Devletin ailenin huzur ve refahı ile korunması için gerekli tedbirleri alacağını söyler; aile birliği mazereti bu anayasal korumanın personel hukukundaki karşılığıdır.

Kanunun çizdiği çerçeveyi ayrıntılandıran metin, 19 Nisan 1983 tarihli ve 83/6525 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlüğe konulan ve 25 Haziran 1983 tarihli 18088 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmeliktir. Aile birliği mazeretine ilişkin 14. madde, 2014 yılında 2014/6578 sayılı Kararla yeniden düzenlenmiş, 2015 yılında 2015/8020 sayılı Kararla özel sektörde çalışan eşe ilişkin süre şartı değiştirilmiş, 2016 yılında 2016/9097 sayılı Kararla sağlık personeli için farklı usul belirlenmesine imkân veren üçüncü fıkra eklenmiştir. Yönetmelik 2021 yılında 3901 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Cumhurbaşkanlığı yönetmelikleri arasına alınmıştır.

Aile Birliği Mazereti Nedir

Aile birliği mazereti, memurun eşiyle aynı yerde yaşayabilmesi için zorunlu çalışma süresini beklemeden ve genel yer değiştirme sırasına girmeden atanmasını sağlayan mazeret türüdür. Genel yönetmelik bu mazereti sağlık ve can güvenliği mazeretleriyle birlikte 12. maddede sayar; üçü de memurun isteğine bağlı ve belgelenmesi şart olan mazeretlerdir. Halk arasında “eş durumu” denilen başvuru, mevzuatın dilinde aile birliği mazeretine bağlı yer değişikliğidir.

Terim farkı pratikte önem taşır. Millî Eğitim Bakanlığı’nın 9 Ocak 2026 tarihli Öğretmen Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği’nde “eş durumu” ifadesi bir kez bile geçmez; bütün hükümler “aile birliği mazereti” başlığı altındadır. Kurumların duyurularında, başvuru ekranlarında ve ret yazılarında da genellikle bu terim kullanılır. Başvuru yaparken ve mevzuatı okurken iki ifadenin aynı kurumu anlattığını bilmek, ilgili maddeyi bulmayı kolaylaştırır.

Kimler Eş Durumu Tayini İsteyebilir

Kimler eş durumu tayini isteyebilir meselesi, eş durumu tayini şartları incelenmeden önce genel yönetmeliğin kapsam maddesinde çözülür. Yönetmelik, özel kanunlardaki hükümler saklı kalmak kaydıyla genel ve katma bütçeli kurumlar ile bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşlarda 657 sayılı Kanuna tabi olarak çalışan Devlet memurlarına uygulanır. Bu memurlar, zorunlu çalışma sürelerini doldurmuş olsun olmasın, aile birliği mazeretini belgeledikleri takdirde yer değiştirme isteğinde bulunabilir.

Aynı maddenin ikinci fıkrası dört grubu yönetmeliğin dışında bırakır: yardımcı hizmetler sınıfına dahil memurlar, 657 sayılı Kanunun 59. maddesinde sayılan istisnai memurluklar, aday memurlar ve Millî Savunma Bakanlığı kadro ve kuruluşunda yer alan kurumlarda görevli memurlar. Bu gruplardaki kişiler için eş durumu imkânı tamamen kapalı değildir; ancak dayanak genel yönetmelik değil, kendi kurumlarının mevzuatı ve 657 sayılı Kanunun genel hükümleridir. Özellikle aday memurların ve sözleşmeli personelin durumu ayrı kurallara bağlıdır; bu kurallar eş durumu sözleşmeli personel yazımızda aday memur ve kamu işçisiyle birlikte ele alınmıştır.

Kendi özel yönetmeliği bulunan sınıflar da vardır. Yönetmeliğin 28. maddesi, mülki idare amirliği, emniyet, jandarma ve sahil güvenlik hizmetleri sınıflarındaki personel için kendi özel yönetmeliklerinin uygulanmasına devam edileceğini belirtir. Öğretmenler ise Öğretmen Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği’ne tabidir ve bu yönetmelik, kendisinde hüküm bulunmayan hâllerde genel yönetmeliğe açıkça atıf yapar.

Eşi Memur Olanlarda Eş Durumu Tayini Kim Kime Tabi

Eşi memur olanlarda eş durumu tayini kim kime tabi sorusunun genel kuralı, zorunlu yer değiştirmeye tabi olan eşin diğerini belirlemesidir. Yönetmeliğin 14. maddesinin (a) bendi, kamu personeli olan eşin kurum içinde yer değiştirme imkânı yoksa ya da eş, mevzuatı gereği zorunlu yer değiştirmeye tabi bir görevdeyse, memurun bu eşin bulunduğu yere atanacağını söyler. Başka bir deyişle, yeri daha kolay değişebilen eş, yeri değişemeyen ya da mecburen değişen eşin yanına gider.

Zorunlu yer değiştirmeye tabi görevler, yönetmeliğin 9. maddesinde sayılmıştır: eğitim ve öğretim hizmetleri, mülki idare amirliği, jandarma, sahil güvenlik ve emniyet hizmetleri sınıfındaki memurlar, Türk Silahlı Kuvvetlerine mensup subay ve astsubaylar, uzman jandarma ve uzman erbaşlar ile hâkim ve savcılar. Aynı maddeye göre bu kişilerin görev süresiyle sınırlı olmak üzere atandıkları yere memur olan eşlerinin atanmasında norm kadro sayılarına ilişkin hükümler uygulanmaz. Bu kural, eşi asker, polis, hâkim ya da öğretmen olan memurun “o ilde kadro dolu” gerekçesiyle geri çevrilmesini zorlaştıran önemli bir güvencedir.

Kurum içinde yer değiştirme imkânı olmayan eş ise tipik olarak belediye, il özel idaresi ya da tek bir ilde teşkilatı bulunan kurumda çalışan eştir. Bir belediye memurunun başka bir ile atanması mümkün olmadığından, eşi başka bir kurumda memur olan kişi, belediye memuru eşinin bulunduğu yere atanmayı isteyebilir. Kararın kime göre verileceğini, eşlerin evlilik tarihi ya da kıdemi değil, kurumların teşkilat yapısı belirler.

Eşler Aynı Kurumda Çalışıyorsa Nereye Atanırlar

Eşler aynı kurumda çalışıyorsa, yönetmeliğin (b) bendine göre atama kurumun daha fazla hizmet ihtiyacı duyduğu yere yapılır. Bu durumda eşlerden birinin diğerine tabi olması zorunlu değildir; kurum, iki eşin görev yerlerini birlikte değerlendirerek ihtiyacın bulunduğu bir yerde onları buluşturabilir. Millî Eğitim Bakanlığı’nın öğretmen yönetmeliği bu kuralı somutlaştırır: her iki eş de kadrolu öğretmense ve gitmek istedikleri yerde alanlarında ihtiyaç yoksa, istemeleri hâlinde ikisi birden ihtiyaç bulunan il ya da ilçeye atanabilir.

Eşler Farklı Kurumlarda Çalışıyorsa Eş Durumu Tayini Nasıl Olur

Eşler farklı kurumlarda çalışıyorsa, yönetmeliğin (c) bendine göre kurumlar arasında koordinasyon sağlanarak her iki kurumun da öncelikli hizmet ihtiyacının bulunduğu yere atama yapılır. Bu bent, eşlerden birinin kurumunun diğer ilde teşkilatı bulunduğu ve her ikisinin de yer değiştirebildiği durumlar için kurulmuştur. Örneğin biri Sağlık Bakanlığı’nda, diğeri Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü’nde çalışan eşler için iki kurumun da personel ihtiyacı bulunan bir il aranır.

Koordinasyon kavramı, 657 sayılı Kanunun 72. maddesinin ikinci fıkrasından gelir. Kanun, aile birimini muhafaza etmek amacıyla kurumlar arasında gerekli koordinasyonun sağlanmasını ister. Uygulamada bu, bir kurumun “diğer kurum eşinizi atasın” diyerek talebi tek başına geri çevirmemesi, iki kurumun birlikte bir sonuç araması anlamına gelir. Eşlerden birinin kurumunun hiç teşkilatı bulunmayan bir yere gitmek zorunda kalması hâlinde ise (a) bendine ve aşağıda anlatılan izin yoluna dönülür.

Farklı kurumlarda çalışan memurun, eşinin kurumuna geçmek istemesi ayrı bir yoldur. 657 sayılı Kanunun 74. maddesi, memurların kurumlar arasında kurumların muvafakatiyle nakledilebileceğini düzenler. Bu nakil, aile birliği mazeretinin zorunlu sonucu değildir; kişinin kendi isteğiyle başvurduğu, iki kurumun da onayına bağlı bir işlemdir.

Eşi Kamu Personeli Değilse Eş Durumu Tayini Yapılır mı

Eşi kamu personeli değilse de eş durumu tayini yapılabilir; yönetmeliğin (d) bendi tam bu durum için kurulmuştur. Bent, kamu personeli olmayan eşin, talep edilen yerde başvuru tarihi itibarıyla son iki yıl içinde 360 gün sosyal güvenlik primi ödemek suretiyle kendi adına ya da bir hizmet akdiyle işverene bağlı olarak çalışmış ve halen çalışıyor olmasını arar. Şartlar gerçekleşmişse memur, eşinin bulunduğu yere atanabilir.

Bu bentteki süre şartı 2015 yılında değişmiştir. Önceki metin, eşin kesintisiz son üç yıl boyunca çalışmış olmasını arıyordu; 11 Ağustos 2015 tarihli 2015/8020 sayılı Kararla bu ifade “başvuru tarihi itibarıyla son iki yıl içinde 360 gün” şeklinde değiştirildi. İnternette hâlâ üç yıllık kesintisiz sigortalılık şartından söz eden metinler bulunur; yürürlükteki genel kural iki yıl içinde 360 gündür. Kesintisizlik de artık aranmaz, ancak eşin başvuru anında çalışmaya devam ediyor olması şarttır. Bu genel kuralı kendi personeli için ağırlaştıran kurumlar vardır: Sağlık Bakanlığı son dört yıl içinde 720 gün, Emniyet aynı il sınırları içinde son üç yıl içinde 720 gün arar; Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yönetmeliği ise eski “kesintisiz son üç yıl” ifadesini değiştirmemiştir.

Özel sektördeki eşin durumu, isteğe bağlı sigortalılık, Bağ-Kur borcu, serbest meslek ve sağlık personeli için öngörülen farklı usul gibi ayrıntılarla birlikte eşi özel sektörde çalışan memurun eş durumu özel sektör şartları yazımızda ayrıca ele alınmıştır. Burada bilinmesi gereken temel nokta, özel sektördeki eşin durumunun belgeyle ve eşin çalıştığı yerle ispat edildiğidir: eşin ikamet ettiği yer değil, sigortalı olarak çalıştığı işyerinin bulunduğu yer esas alınır.

Eşi Milletvekili, Belediye Başkanı, Muhtar veya Noter Olanlar

Eşi milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noter olan memur, yönetmeliğin (e) bendine göre eşinin bulunduğu yere atanabilir. Bu görevlerin ortak özelliği, kişinin bulunduğu yere bağlı olması ve yer değiştirememesidir. Seçilmiş görevlerde görev yeri seçim çevresidir; noterlikte ise görev yeri noterliğin bulunduğu yerdir.

Bu bentte sigorta prim şartı aranmaz. Memurun, eşinin bu görevlerden birinde bulunduğunu gösteren belgeyi kurumuna sunması yeterlidir. Görevin sona ermesi, örneğin eşin seçimi kaybetmesi ya da noterlikten ayrılması, mazeretin de sona ermesi anlamına gelir ve bir sonraki ocak ayındaki belgelendirmede bu durum ortaya çıkar.

Eş Durumu Tayininde Kadro Yoksa Ne Olur

Eş durumu tayininde kadro yoksa, 657 sayılı Kanunun 72. maddesi memura izin yolunu açar. Madde, yer değiştirme suretiyle atanmaya tabi memurun atandığı yerde eşinin atanacağı teşkilatın bulunmaması ya da teşkilat olmakla birlikte niteliğine uygun boş bir görev bulunmaması ve ilgilinin talep etmesi hâlinde, bu personele eşinin görev süresiyle sınırlı olmak üzere izin verilebileceğini düzenler.

İzin süresince ödeme, eşin görev yaptığı yöreye göre değişir. Kanun, izin verilenlere aylık, ek gösterge, zam ve tazminatlarının kanuni kesintiler düşüldükten sonraki net miktarının; eşleri olağanüstü hâl bölgesine dahil iller ile mücavir illerde görevli olanlara yüzde altmışını, kalkınmada birinci derecede öncelikli yörelerde görevli olanlara yüzde ellisini, ikinci derecede öncelikli yörelerde görevli olanlara yüzde yirmi beşini kadro tasarrufundan ödeneceğini söyler. Eşleri diğer yörelerde görevli olanlar ise ücretsiz izinli sayılır.

Bu iznin iki sınırı vardır. Kadro, eşin görevlendirme süresiyle sınırlı olarak saklı tutulur; ancak bu süre memuriyet boyunca dört yılı hiçbir surette geçemez. İzin süresince kademe ilerlemesi, emeklilik ve diğer haklar devam eder; ücretsiz izinli sayılanların bu sürelerinin emeklilikten sayılabilmesi için kesenek ve kurum karşılıklarını her ay kendilerinin yatırması gerekir. Dört yıllık sınır dolduğunda memur ya eşinin yanında bir kadroya atanmanın yolunu arar ya da kendi görev yerine döner.

Eşin görev yaptığı yöre	İzinli memura ödenen	Dayanak
Olağanüstü hâl bölgesi ve mücavir iller	Net aylık, ek gösterge, zam ve tazminatların %60	657 s.K. m.72
Kalkınmada birinci derecede öncelikli yöre	%50	657 s.K. m.72
Kalkınmada ikinci derecede öncelikli yöre	%25	657 s.K. m.72
Diğer yöreler	Ücretsiz izin	657 s.K. m.72
Azami süre	Memuriyet boyunca toplam 4 yıl	657 s.K. m.72

Zorunlu Hizmet Bitmeden Eş Durumu Tayini İstenebilir mi

Zorunlu hizmet bitmeden eş durumu tayini istenebilir. Genel yönetmeliğin 10. ve 12. maddeleri, sağlık, aile birliği ve can güvenliği mazeretlerinin belgelenmesi hâlinde hizmet bölgelerindeki ya da hizmet alanlarındaki zorunlu çalışma süreleri tamamlanmadan memurun isteği üzerine yer değiştirme suretiyle atanabileceğini açıkça düzenler. Aile birliği mazereti, zorunlu hizmetin önündeki en yaygın istisnadır.

Bu imkânın bir bedeli vardır. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre zorunlu çalışma süresini aile birliği mazeretine dayanarak tamamlamamış olan memur, mazeretinin sona ermesi hâlinde zorunlu hizmet süresinin eksik kalan kısmını tamamlamak zorundadır. Başka bir ifadeyle, eş durumu zorunlu hizmeti ortadan kaldırmaz, erteler. Öğretmenlerde aynı kural daha ayrıntılı işler: zorunlu çalışma yükümlüsü öğretmenler aile birliği mazeretinin devam ettiğini her yıl belgelendirir, belgelendiremeyenler ilk yer değiştirme döneminde zorunlu çalışma yükümlülüğü öngörülen yerlere atanır. Hekimlerin Devlet hizmeti yükümlülüğü ise genel yönetmelikteki zorunlu çalışma süresinden farklı, 3359 sayılı Kanuna dayanan ayrı bir rejimdir; bu rejimdeki kura dışı atama imkânı zorunlu hizmet eş durumu yazımızda anlatılmıştır.

Eş Durumu Tayininde Hizmet Puanı Önemli mi

Eş durumu tayininde hizmet puanının önemi, kurumun atama sistemine bağlıdır. Genel yönetmelik, aile birliği mazeretine dayalı atamayı hizmet puanı sırasına bağlamaz; mazeret belgelenmişse ölçüt eşin durumu ve kurumun kadro imkânıdır. Buna karşılık bazı kurumlar, aynı yere birden fazla mazeretli başvuru yapıldığında sıralamayı hizmet puanıyla yapar. Millî Eğitim Bakanlığı’nın öğretmen yönetmeliği, yarıyıl ve yaz tatillerinde yapılan mazerete bağlı yer değişikliklerinde ataması onaylananların ilan edilen kontenjan dahilinde tercihleri de dikkate alınarak hizmet puanı üstünlüğüne göre atanacağını öngörür.

Eş Durumu Tayini Ne Zaman Yapılır

Eş durumu tayini, kural olarak kurumun yer değiştirme döneminde yapılır. Genel yönetmeliğin 8. maddesine göre yer değiştirme suretiyle atamalar her yılın haziran-eylül döneminde yapılır; iş mevsimi bu dönemi kapsayan hizmetlerde mart ve ekim ayları esas alınır. Sağlık Bakanlığı kadrolarındaki sağlık hizmetleri ve yardımcı sağlık hizmetleri sınıfındaki personel için dönem ocak ayı ile haziran-eylül dönemidir.

Mazerete bağlı atamaların bu dönemlere tabi olup olmadığı konusunda yönetmelik ayrım yapar. 12. maddenin üçüncü fıkrası, sağlık ve can güvenliği mazeretlerine dayalı atamaların atanma dönemine tabi olmadığını söyler. Aile birliği mazereti bu istisnada sayılmamıştır; dolayısıyla eş durumu başvurusu, genel kural olarak kurumun belirlediği dönem ya da duyuru içinde yapılır. Öğretmenlerde bu dönem yarıyıl ve yaz tatilleridir ve başvurular Bakanlığın duyurusu üzerine elektronik ortamda alınır. Kurum yönetmelikleri bu konuda farklılaşır: Adalet Bakanlığı personelinde aile birliği mazeretine dayalı atamalar toplu atama usulü uygulandığında yılda iki kez yapılır, Diyanet İşleri Başkanlığı’nda müdür, uzman, şef gibi unvanlar için öngörülen mart ayı başvuru ve haziran-ağustos yer değiştirme takvimi mazerete dayalı talepleri kapsamaz; ancak Başkanlığın yönetmeliği de genel yönetmelik gibi yalnızca sağlık ve can güvenliği mazeretlerini atanma döneminin dışında sayar.

Başvurunun ne kadar sürede sonuçlanacağı konusunda genel yönetmelikte bir süre yoktur. İdareye yapılan her başvuruda olduğu gibi, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 10. maddesi uyarınca otuz gün içinde cevap verilmeyen istek reddedilmiş sayılır. Dönem esasına göre toplu atama yapan kurumlarda ise sonuç, kurumun ilan ettiği atama takviminde açıklanır.

Eş Durumu Tayini Nasıl İstenir

Eş durumu tayini, genel yönetmeliğe ekli “Yer Değiştirme Suretiyle Atanma İstek Formu” doldurularak istenir. Yönetmeliğin 26. maddesine göre zorunlu çalışma süresini tamamlamamış olmalarına rağmen mazeretlerini belgeleyen memurlar bu formu doldurup disiplin amirleri kanalıyla atamaya yetkili amire gönderir. Formda atanmak istenen hizmet alanlarının tercih sırasıyla belirtilmesi zorunludur ve aile birliği mazereti ayrı bir kutucukla işaretlenir.

Formun eki, mazereti kanıtlayan belgelerdir. Yönetmelik iki belge ister: eşin kamu personeli olarak çalıştığını, talep edilen yerde son iki yıl içinde 360 gün prim ödeyerek halen çalıştığını ya da seçilmiş görev veya noterlikte bulunduğunu gösteren belge ile evlilik durumunu kanıtlayan belge. Uygulamada bunlar eşin kurumundan alınan görev belgesi, sigortalı eş için hizmet dökümü ve işyeri belgesi ile nüfus kayıt örneğidir. Belgenin hangi bilgileri taşıması gerektiği ve eşin kurumu belgeyi vermezse izlenecek yol eş durumu belgesi yazımızda ayrıca ele alınmıştır.

Birçok kurum bugün başvuruyu elektronik ortamda alır. Öğretmenler Bakanlığın bilişim sistemi üzerinden, bazı kurumların personeli kendi personel bilgi sistemleri ya da e-Devlet üzerinden başvurur. Elektronik başvuru formun yerini alsa da içeriği aynıdır: mazeretin türü, tercih edilen yerler ve belgeler. Başvurunun hangi kanaldan yapılacağını, kurumun o yıl yayımladığı duyuru belirler. Eşin kamu personeli, özel sektör çalışanı ya da seçilmiş görevli olmasına göre hazırlanmış örnek metinler eş durumu dilekçe örneği yazımızda yer almaktadır.

Eş Durumu Tayini Zorunlu mu, İdare Takdir Kullanabilir mi

Eş durumu tayini, idare açısından bağlı bir yetki mi yoksa takdir yetkisi mi sorusu, kanun ile yönetmeliğin lafzı karşılaştırıldığında belirginleşir. 657 sayılı Kanunun 72. maddesi, memur olan diğer eşin isteği hâlinde atamanın “yapılır” diye kurar. Genel yönetmeliğin 12. ve 14. maddeleri ise mazeretin belgelenmesi hâlinde atamanın “yapılabilir” olduğunu söyler.

Aradaki fark, idarenin talebi hangi gerekçeyle geri çevirebileceğini belirler. Kanunun hükmü, aile birimini muhafaza etme amacını ve kurumlar arası koordinasyon yükümlülüğünü açıkça ortaya koyar; yönetmelik ise idareye kadro imkânı ve hizmet ihtiyacı yönünden bir değerlendirme alanı bırakır. Bu alan sınırsız değildir: takdir yetkisi kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlıdır ve somut gerekçeye dayanmak zorundadır. “Talebiniz uygun görülmemiştir” gibi gerekçesiz bir cevap, bu nedenle sonucu belirleyen bir cevap değil, denetime açık bir işlemdir.

Bazı kurum yönetmelikleri kanunun diline daha yakındır. Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği, eşi mülki idare amiri, polis, hâkim, savcı ya da subay olan personelin eşinin görev yaptığı yere “ataması yapılır” der ve özel sektördeki eşe ilişkin şartlar gerçekleştiğinde de atamanın yapılacağını öngörür. Aynı mazerete kurumdan kuruma farklı kiplerin bağlanması, ret kararının denetiminde hangi yönetmeliğin uygulandığını belirleyici kılar.

Kanunun “yapılır” ifadesinin de bir çerçevesi vardır. Aynı cümle, atamanın 74. ve 76. maddelerde belirtilen esaslar çerçevesinde yapılacağını söyler; 74. madde kurumlar arası nakli kurumların muvafakatine bağlar. Dolayısıyla eşlerin farklı kurumlarda olduğu durumlarda kanunun güçlü ifadesi, iki kurumun koordinasyon yükümlülüğü ile birlikte okunur.

Eş Durumu Tayini Hangi Durumlarda Olmaz

Eş durumu tayini, mazeretin koşulları gerçekleşmediğinde ya da kurumun özel yönetmeliği bir engel öngördüğünde olmaz. Genel yönetmelik açısından en sık görülen engel, özel sektördeki eşin talep edilen yerde son iki yıl içinde 360 gün prim şartını karşılamaması ya da başvuru tarihinde artık çalışmıyor olmasıdır. Eşin ikamet ettiği ilçe ile çalıştığı ilçenin farklı olması da belgelerde tutarsızlık doğurabilir.

Kurum yönetmelikleri ek engeller koyabilir. Öğretmen yönetmeliği, yeniden atama ve kurumlar arası yeniden atama yoluyla öğretmenliğe atananlardan atandığı yerde en az bir yıl çalışmayanların, eşi isteğe bağlı sigortalı olanların ve eşi geçici olarak görevlendirilen öğretmenlerin eşlerinin geçici görev yerine aile birliği mazeretine bağlı yer değiştirme isteğinde bulunamayacağını düzenler. Aynı yönetmelik, mazeretin bulunduğu ilçe ile görev yapılan ilçe aynı ilçe grubundaysa başvuruyu da kapatır; eşlerin aynı il içinde farklı ilçelerde çalıştığı durum eş durumu il içi yazımızda ayrıca anlatılmıştır. Evlilik süresinin aranıp aranmadığı, kurumlara göre bir yıllık bekleme süreleri ve sözleşmeli öğretmenlerin üç yıllık sınırı ise eş durumu kaç yıl yazımızda toplu olarak gösterilmiştir.

Mazeretin gerçek dışı olduğunun anlaşılması ise en ağır sonucu doğurur. Genel yönetmeliğin 27. maddesine göre mazeret belgelerinin gerçek dışı olduğu tespit edilirse atama işlemi iptal edilir ve ilgili hakkında soruşturma yapılır. Göstermelik bir işe giriş, eşin başka yerde çalışırken talep edilen yerde çalışıyor gibi gösterilmesi ya da sona ermiş bir evliliğin bildirilmemesi bu kapsamdadır.

Talep reddedilirse, ret de bir idari işlemdir ve genel kural olarak tebliğinden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davasına konu edilebilir. Sürenin hesabı idari dava açma süresi yazımızda, iptal kararının idareye yüklediği yükümlülükler idari işlemin iptali davası kazanılırsa ne olur yazımızda anlatılmıştır. Ret kararı size hiç tebliğ edilmemiş ya da otuz günlük cevap süresi sessizce geçmişse sürenin nereden başlayacağı ayrı bir sorundur; bu durum tebliğ edilmeyen idari işlem yazımızda ele alınmıştır.

Mazeret Her Yıl Belgelendirilir mi

Mazeret her yıl belgelendirilir. Genel yönetmeliğin 12. maddesinin ikinci fıkrası, sağlık ve aile birliği mazeretlerine dayalı olarak yer değiştiren memurun, mazeretinin devam ettiğini her yıl ocak ayında alacağı belgeyle belgelendirmek zorunda olduğunu söyler. Bu yükümlülük, atamanın bir kez yapılıp unutulmadığını; mazeret devam ettiği sürece korunan geçici bir durum olduğunu gösterir.

Yıllık belgelendirmenin içeriği, ilk başvurudaki belgelerle aynıdır: eşin halen kamu personeli olarak çalıştığını ya da talep edilen yerde sigortalı çalışmaya devam ettiğini gösteren güncel belge ve evliliğin sürdüğünü gösteren nüfus kaydı. Belgenin süresinde verilmemesi, zorunlu hizmet yükümlülüğü bulunan memurlar için eksik hizmetin tamamlatılması sonucunu doğurabilir. Mazeretin sona ermesinin sonuçları, eşin görev yerinin değişmesi ya da evliliğin sona ermesi gibi ayrı olayları kapsar ve bu yazının konusu olan başvuru aşamasından sonra gelir.

Kurumuna Göre Eş Durumu Tayini

Kurumuna göre eş durumu tayini, genel yönetmeliğin çizdiği çerçeve içinde her kurumun kendi atama yönetmeliğiyle yapılır. Genel yönetmeliğin 28. maddesi, kurumların özel yönetmeliklerinde genel yönetmeliğe aykırı hükümlere yer verilemeyeceğini söyler; bu nedenle kurum yönetmelikleri aile birliği mazeretinin temel şartlarını daraltamaz, ancak başvuru dönemi, tercih sayısı, sıralama ölçütü ve belge türü gibi ayrıntıları kendi hizmet yapısına göre düzenler.

Kurum	Uygulanan yönetmelik ve madde	Genel kuraldan ayrılan başlıca nokta
Millî Eğitim Bakanlığı (eş durumu öğretmen)	Öğretmen Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği m.29	Başvuru yarıyıl ve yaz tatillerinde; eşi isteğe bağlı sigortalı olanlar başvuramaz
Sağlık Bakanlığı eş durumu (Bakanlık ve bağlı kuruluşlar)	Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği m.18-20	Eşler Bakanlıktaysa astlık-üstlük sıralaması; özel sektördeki eşte son dört yılda 720 gün
Emniyet (polis eş durumu tayini)	Emniyet Hizmetleri Sınıfı Mensupları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği m.38, 31	Hizmet gereklerine uygunluk; özel sektördeki eşte aynı ilde son üç yılda 720 gün; il dışına atanan personel hakkında bir yıl yeni atama işlemi yapılmaz
Jandarma (askeri personel eş durumu)	Jandarma Genel Komutanlığı Subay, Astsubay ve Uzman Jandarma Atama Yönetmeliği m.46-48	Eş durumu sıralı hizmet bölgesinden muafiyet sağlamaz; talepler atama dengesiyle değerlendirilir
Adalet Bakanlığı personeli (Adalet Bakanlığı eş durumu)	Adalet Bakanlığı Memur Sınav, Atama ve Nakil Yönetmeliği m.24, 26, 31	Atanmadan önce var olan mazerete dayanılamaz; ataması adalet komisyonunca teklif edilen personelde komisyonun muvafakati istenir; aynı mazeretle bir yıl geçmeden yeniden atanılamaz
Hâkim ve savcılar	Hâkimler ve Cumhuriyet Savcıları Hakkında Uygulanacak Atama ve Nakil Yönetmeliği m.8, 10	Eş durumu atamaları 5, 4 ve 3. bölgelerde yapılır; eşi başka kurumdaysa eşin hâkim ya da savcının yanına atanma imkânı bulunmaması aranır; atanmadan bir yıl geçmeden yeniden talep yapılamaz
Diyanet İşleri Başkanlığı (Diyanet eş durumu tayini)	Diyanet İşleri Başkanlığı Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği m.38	Aday memurlar başvuramaz; özel sektördeki eşte kesintisiz son üç yıl aranır; müftü, müftü yardımcısı ve şube müdüründe eşin aynı ya da üst seviyede görevde olması gerekir
Sözleşmeli personel (4/B)	Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar Ek m.3	Yalnız kurum içi yer değişikliği; en az bir yıl fiilî çalışma ve boş pozisyon şartı

Tabloda yer almayan kurumlarda, örneğin üniversitelerin idari personelinde, Sosyal Güvenlik Kurumu’nda ya da belediyelerde, kurumun kendi atama ve yer değiştirme yönetmeliği varsa o, yoksa doğrudan genel yönetmelik uygulanır. Belediye ve il özel idaresi personeli için kurum içinde başka bir ile atanma imkânı olmadığından, bu kişilerin eşleri çoğu zaman (a) bendi uyarınca belediye personelinin bulunduğu yere atanmayı ister. Öğretim elemanlarının durumu ise 2547 sayılı Kanun ve üniversitelerin kendi kadro ilanlarıyla belirlenir.

Aile Birliği Mazeretini Diğer Mazeretlerden Ayıran Kurallar

Aile birliği mazeretini diğer mazeretlerden ayıran kurallar, başvurunun zamanını ve gidilecek yeri belirler. Genel yönetmelik üç mazereti birlikte sayar ama her birine farklı sonuç bağlar. Bir memurun aynı anda birden fazla mazereti bulunabilir; bu durumda hangi mazerete dayanılacağı, başvurunun ne zaman yapılabileceğini ve nereye atanılacağını etkiler.

Ölçüt	Aile birliği mazereti	Sağlık ve can güvenliği mazeretleri
Atanılacak yer	Eşin bulunduğu ya da iki kurumun ihtiyaç duyduğu yer	Mazeretin karşılanabileceği yer
Atanma dönemine tabi mi	Evet, kurumun dönemi ya da duyurusu	Hayır (Yön. m.12/3)
Belge	Eşin çalışma belgesi + evlilik belgesi	Sağlık kurulu raporu ya da adli veya mülki idare belgesi
Yıllık belgelendirme	Her yıl ocak ayında	Sağlıkta her yıl ocak ayında
Zorunlu hizmet	Tamamlanmadan istenebilir, mazeret bitince eksik tamamlanır	Tamamlanmadan istenebilir

Sağlık mazeretinin ve can güvenliği mazeretinin şartları, belgeleri ve atanılacak yerin belirlenmesi kendi kurallarına bağlıdır ve ayrı ayrı ele alınması gereken konulardır. Tablo yalnızca aile birliği mazeretinin bu iki mazeretten hangi noktalarda ayrıldığını göstermek içindir. Öğretmenlerde ise resen yer değişikliğine konu olan norm fazlası durumu tamamen başka bir kurala bağlıdır; öğretmen yönetmeliğinin bu konudaki hükmü norm fazlası öğretmen resen atama yazımızda anlatılmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Eş durumu tayini nasıl olur?

Memur, genel yönetmeliğe ekli istek formunu ya da kurumunun elektronik başvuru ekranını doldurur, aile birliği mazeretini işaretler ve eşin çalışma belgesi ile evlilik belgesini ekler. Başvuru disiplin amirleri kanalıyla atamaya yetkili amire ulaşır ve kurumun yer değiştirme döneminde sonuçlandırılır.

Kimler eş durumu tayini isteyebilir?

Genel ve katma bütçeli kurumlar ile bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşlarda 657 sayılı Kanuna tabi Devlet memurları isteyebilir. Yardımcı hizmetler sınıfı, istisnai memurluklar, aday memurlar ve Millî Savunma Bakanlığı kurumlarındaki memurlar genel yönetmeliğin kapsamı dışındadır.

Eş durumu tayini kim kime tabi olur?

Zorunlu yer değiştirmeye tabi olan ya da kurum içinde yer değiştirme imkânı bulunmayan eş, diğer eşin atanacağı yeri belirler. Eşler aynı kurumdaysa kurumun ihtiyaç duyduğu yere, farklı kurumlardaysa iki kurumun da öncelikli ihtiyacının bulunduğu yere atama yapılır.

Eş durumu tayini hangi durumlarda olur?

Eşin kamu personeli olduğu ve kurum içinde yer değiştiremediği ya da zorunlu yer değiştirmeye tabi olduğu, eşlerin aynı ya da farklı kurumlarda çalıştığı, eşin özel sektörde sigortalı çalıştığı ve eşin milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noter olduğu durumlarda olur. Her durumun atama yeri ve belgesi farklıdır.

Eş durumu tayini zorunlu mu?

Kanun, memur olan diğer eşin isteği hâlinde atamanın yapılacağını söyler, yönetmelik ise yapılabileceğini düzenler. İdare kadro ve hizmet ihtiyacı yönünden değerlendirme yapabilir, ancak ret kararının somut gerekçeye dayanması gerekir.

Eş durumu tayininde kadro yoksa ne olur?

657 sayılı Kanunun 72. maddesine göre eşin atandığı yerde teşkilat ya da uygun boş kadro yoksa memura eşinin görev süresiyle sınırlı izin verilebilir. İzin memuriyet boyunca toplam dört yılı geçemez; bazı yörelerde aylığın bir kısmı ödenir, diğerlerinde izin ücretsizdir.

Zorunlu hizmetimi bitirmeden eş durumu isteyebilir miyim?

Evet. Aile birliği mazereti belgelenirse zorunlu çalışma süresi tamamlanmadan yer değiştirme yapılabilir. Mazeret sona erdiğinde zorunlu hizmetin eksik kalan kısmı tamamlanır.

Eşim özel sektörde çalışıyorsa eş durumu yapabilir miyim?

Yapabilirsiniz. Genel kural olarak eşinizin talep ettiğiniz yerde başvuru tarihinden geriye son iki yıl içinde 360 gün prim ödenerek çalışmış olması ve halen çalışıyor olması gerekir; Sağlık Bakanlığı, Emniyet ve Diyanet personelinde süre daha uzundur.

Eş durumu tayini farklı kurumlarda nasıl yapılır?

Eşler farklı kurumlarda çalışıyorsa kurumlar arasında koordinasyon sağlanarak her iki kurumun da öncelikli hizmet ihtiyacının bulunduğu yere atama yapılır. Kurum değiştirmek ise ayrıca iki kurumun muvafakatine bağlı nakil yoludur.

Eş durumu tayininde hizmet puanı önemli mi?

Genel yönetmelik mazerete dayalı atamayı hizmet puanına bağlamaz. Ancak öğretmenlerde olduğu gibi kontenjanla toplu atama yapan kurumlarda, mazeretli başvurular arasında sıralama hizmet puanıyla yapılır.

Eş durumu tayini ne zaman yapılır?

Genel kural olarak haziran-eylül döneminde, Sağlık Bakanlığı personelinde ayrıca ocak ayında yapılır. Sağlık ve can güvenliği mazeretleri dönem dışında da işleme alınabilirken aile birliği mazereti bu istisnada sayılmamıştır.

Eş durumu mazereti her yıl belgelendirilir mi?

Evet. Aile birliği mazeretine dayalı olarak yer değiştiren memur, mazeretinin devam ettiğini her yıl ocak ayında alacağı belgeyle kurumuna bildirmek zorundadır.

Eş durumu tayininde sahte belge verilirse ne olur?

Mazeret belgelerinin gerçek dışı olduğu tespit edilirse atama işlemi iptal edilir ve ilgili hakkında soruşturma yapılır. Bu durum hem disiplin hem ceza sorumluluğu doğurabilir.

Eşi emekli olan memur eş durumu yapabilir mi?

Genel yönetmelikte eşi emekli olan memur için ayrı bir bent yoktur; eş emekli olduktan sonra sigortalı olarak çalışmaya devam ediyorsa özel sektör bendi uygulanabilir. Öğretmen yönetmeliği ise eşi emekli olan öğretmene eşin emekliye ayrıldığı tarihten itibaren bir yıl içinde eşinin ikamet ettiği yere yer değiştirme isteği hakkı tanır.

Başvurudan Önce Hangi Bende Girdiğinizi Belirleyin

Eş durumu tayini şartlarını karşılayıp karşılamadığınız, eşinizin statüsüne ve çalıştığı yere göre değişir. Başvurudan önce genel yönetmeliğin 14. maddesindeki beş bentten hangisine girdiğinizi, kurumunuzun özel yönetmeliğinin ek bir şart ya da engel öngörüp öngörmediğini ve başvuru döneminin ne zaman açıldığını belirlemek, eksik belge ya da yanlış dönem nedeniyle bir yılın kaybedilmesini önler. Genel yönetmeliğin tam metnine Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik sayfasından ulaşılabilir.

Eş durumu başvurunuzun hazırlanması ya da reddedilen bir talebe karşı izlenecek yol konusunda dosyanızı birlikte değerlendirmek için iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

---

Bu içerik, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik ve Millî Eğitim Bakanlığı Öğretmen Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği’nin yürürlükteki hükümlerine dayanan genel nitelikte bir açıklamadır ve hukuki tavsiye yerine geçmez. Kurumunuzun özel yönetmeliğindeki şartlar için bir avukatla görüşmeniz gerekir.

Av. Handan Sayan Özgül — Ankara Barosu