İş Kazalarında İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri

İş kazalarının önemli bir bölümü, aslında alınabilecek basit tedbirlerle önlenebilir niteliktedir. İşverenin iş sağlığı ve güvenliği (İSG) konusundaki yükümlülükleri, hem çalışanların hayatını korumak hem de işverenin ileride ağır tazminat ve ceza sorumluluğuyla karşılaşmasını önlemek açısından kritik öneme sahiptir. Bu yazıda, iş kazalarında işverenin başlıca İSG yükümlülüklerini ve bu yükümlülüklerin ihlali hâlinde doğabilecek hukuki sonuçları açıklıyorum.

İşverenin temel gözetme borcu

İşveren, işyerinde çalışanların hayatını, beden ve ruh sağlığını korumakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, sadece kanunda yazan asgari tedbirleri değil, teknik ve bilimsel olarak mümkün olan önlemleri de kapsayabilir.

Risk değerlendirmesi yapma zorunluluğu

İşveren, işyerindeki tüm tehlikeleri belirleyip risk değerlendirmesi yapmak ve buna göre önleyici tedbirleri planlamak zorundadır. Risk değerlendirmesi kâğıt üstünde değil, fiilen uygulanabilir olmalıdır.

İş sağlığı ve güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi istihdamı

Belirli sayıda çalışanı ve tehlike sınıfı bulunan işyerlerinde, İSG uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirilmesi yasal zorunluluktur. Bu profesyonellerle kâğıt üzerinde değil, etkin bir işbirliği yürütülmelidir.

Çalışanlara eğitim verme yükümlülüğü

Çalışanların, yaptıkları işe uygun İSG eğitimi almaları şarttır. Eğitimler, sadece imza attırılan formlarla sınırlı kalmamalı; uygulamalı ve anlaşılır şekilde verilmelidir.

Kişisel koruyucu donanım sağlanması

Baret, eldiven, emniyet kemeri, kulaklık, gözlük gibi kişisel koruyucu donanımlar, riskin türüne göre ücretsiz olarak sağlanmalı ve kullanımı denetlenmelidir. Donanım vermek tek başına yeterli olmayıp, kullanım takibi de önemlidir.

Makine ve ekipmanların güvenliğinin sağlanması

İş makineleri, presler, kaldırma araçları ve diğer ekipmanlar, periyodik kontrollerden geçirilmeli, koruyucu aparatlar sökülmemeli ve arıza durumunda derhal servise alınmalıdır. Bu kontrollerin raporlarla belgelenmesi gerekir.

Alt işveren (taşeron) ilişkilerinde sorumluluk

Ana işveren, taşeron işçilerinin İSG koşullarından da önemli ölçüde sorumludur. Sadece sözleşmeye hüküm yazmak değil, sahada fiili denetim yapmak da işverenin yükümlülükleri arasındadır.

Genç, kadın ve engelli çalışanlara yönelik özel önlemler

Bazı çalışan grupları (genç, gebe, emziren, engelli vb.) için ek koruma tedbirleri alınması gerekir. Bu kişilere ağır ve tehlikeli işlerin verilmemesi, mevzuatın açık bir gereğidir.

Acil durum planları ve tatbikatlar

Yangın, patlama, doğal afet gibi acil durumlar için yazılı planlar hazırlanmalı ve periyodik tatbikatlar yapılmalıdır. Bu planların varlığı kadar, çalışanların bu planlardan haberdar olması da önemlidir.

İş kazası bildirimi ve kayıt yükümlülüğü

İşveren, meydana gelen iş kazalarını mevzuatta öngörülen sürede SGK’ya ve gerektiğinde Çalışma Bakanlığına bildirmek zorundadır. Kazaların kaydının tutulması, tekrarının önlenmesi ve hukuki süreçler açısından hayati önemdedir.

İSG kurulunun oluşturulması ve etkin çalışması

Belirli büyüklükteki işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu kurulması zorunludur. Kurulun sadece kâğıt üzerinde değil, düzenli toplantılar ve alınan kararların takibiyle etkin çalışması gerekir.

İşverenin kusur oranının tazminata etkisi

Bir iş kazasında işverenin İSG yükümlülüklerini ihlal ettiği tespit edilirse, kusur oranı yükselir ve ödeyeceği tazminat miktarı artar. Yetersiz eğitim, eksik ekipman veya risk değerlendirmesi yapılmaması, sık rastlanan kusur nedenleridir.

Ceza hukuku boyutu: Taksirle yaralama ve ölüme sebebiyet

Ağır iş kazalarında, işveren veya işveren vekilleri hakkında taksirle yaralama veya taksirle ölüme sebebiyet verme suçundan ceza davası açılabilir. İSG önlemlerinin alınmamış olması, cezai sorumluluğu ağırlaştırabilir.

İşçinin kendi kusuru ve işverenin sorumluluğu

İşçi bazı güvenlik kurallarına uymamış olsa bile, işverenin İSG kültürü oluşturma ve denetim yükümlülüğü devam eder. İşverenin ‘ben ekipmanı verdim, gerisi işçinin sorumluluğu’ savunması çoğu kez yeterli görülmez.

Belgelendirme ve ispat yükü

Eğitimlerin verildiği, ekipmanların teslim edildiği, kontrollerin yapıldığı ve talimatların tebliğ edildiği mutlaka yazılı ve imzalı belgelerle ispatlanmalıdır. Aksi hâlde, kâğıt üzerinde var gözüken önlemler mahkemede kabul görmeyebilir.

Uzman avukat ve İSG profesyonelleriyle çalışma

İş kazası yaşanmadan önce güçlü bir İSG sistemi kurmak, sonrasında ağır tazminat ve ceza risklerini azaltır. Hem işverenler hem de işçiler için, hak ve yükümlülüklerin uzman avukat ve İSG profesyonelleriyle birlikte değerlendirilmesi büyük önem taşır.